Burgerzin leert men niet alleen op schoolbanken

Aangezien het onderzoek werd uitgevoerd via vergelijkende studies van het onderwijs, is het nogal gemakkelijk met de vinger te wijzen naar onze scholen en leerkrachten. Het is een beetje goedkoop om de schuld eenzijdig bij het onderwijs te leggen, alsof onze scholen los staan van elke sociale context.

We moeten ook kijken naar ons zelf, naar onze samenleving, naar onze politieke structuur. En dan kunnen we niet buiten de vaststelling dat het democratisch niet altijd zo goed loopt. Er is in België een Vlaamse democratie en een Franstalige democratie. Europees commissaris Karel De Gucht zei ooit dat België geen democratie is, maar een permanente diplomatieke conferentie tussen twee staten. Dit land bestaat inderdaad uit twee democratieën.

Deze realiteit wordt nog versterkt doordat de politieke centra van deze twee democratieën relatief ver van elkaar verwijderd liggen: Franstalig België stemt overwegend links, Vlaanderen stemt centrumrechts. Na federale verkiezingen, komen deze twee democratieën samen om te onderhandelen over de vorming van een federale regering. Het resultaat is al jaren een botsing van visies die resulteert in een beleid dat eigenlijk niemand wil in een land met bijna de hoogste belastingdruk ter wereld en een indrukwekkende schuldgraad.

Dat is de politieke wereld waarin onze scholieren leven. Onze scholieren zijn geen politieke analfabeten, ook zij stellen dat vast. Zoals professor Mark Elchardus aangeeft, ‘we leven in een verdeeld land en scholieren zijn niet meer geïnteresseerd in 'België', maar wel in 'Vlaanderen'. Onze scholieren zien dat de democratie op het Belgische niveau nog nauwelijks werkt en dat een beleid wordt gevoerd dat niet beantwoordt aan de democratische verlangens. Is een zekere ontmoediging in de politiek dan zo verwonderlijk?

De realiteit van dit land is wat ze is. Men kan dat betreuren, maar niet ontkennen. Het zou beter zijn de politieke structuur van dit land in overeenstemming te brengen met de realiteit. Dat is trouwens de bedoeling van een grote staatshervorming: België democratiseren en welvaart en welzijn verzekeren. De staatshervorming is geen doel op zich.

De democratisering van onze eigen politieke structuren is slechts een deel van de oplossing.
Om nog eens professor Elchardus te citeren: onze samenleving is ‘gedetraditionaliseerd’. De klassieke instellingen, die borg stonden voor erkende waarden en normen, hebben hun gezag verloren. Ons kostbare weefsel is onder grote druk komen te staan.

Democratie is een werkwoord. We zeggen dat wel, maar het blijft te gemakkelijk bij woorden. Onze leerkrachten zijn geen supermensen, hoewel sommigen dat blijkbaar denken. Hun mogelijkheden zijn beperkt. Een flink deel van de verantwoordelijkheid voor de democratische opvoeding van onze kinderen ligt ook bij de gemeenschap en bij de ouders.

Burgerzin wordt niet zomaar aangeleerd, ze moet ook ervaren worden in de praktijk. De school kan eraan meehelpen, bijvoorbeeld via schoolparlementen, leerlingenraden en schrijf- en werkgroepen. We moeten jongeren aanmoedigen om te participeren in het maatschappelijk weefsel, in buurtgroepen, sportverenigingen, jeugdbewegingen, enz.

In de jeugdbewegingen leren kinderen hoe ze met verantwoordelijkheid moeten omgaan, in sportverenigingen leren kinderen in teamverband te spelen, in jeugdhuizen leren ze hoe ze zich kunnen organiseren, via de speelpleinwerking leren ze zich in te zetten voor anderen. Daar leren kinderen wat gemeenschapsgevoel, solidariteit en verantwoordelijkheid is. En daar leren ze ook voor zichzelf opkomen en een mening vormen.

Dat is de praxis van onze democratie. Democratie is meer dan partijpolitiek. Het is de manier waarop wij ons als gemeenschap organiseren en hoe wij mensen opnemen en socialiseren. Het debat is breder dan eindtermen en lessenpakketten.

Daarin draagt iedereen zijn verantwoordelijkheid, niet alleen de politici, niet alleen de leerkrachten, maar alle burgers.